хьаькъал
ум; разум
source: УЖА27
Примеры
Низ дIакхоачаре, хьаькъал дIакхоачаре, кулг дIакхоачаре.
Хьо кхетаве тха хьаькъал дIакхоаче.
Чхарах хьалтесса уллаш, михо эгIор дIа а дихьа, кIеззига хьаькъал чу вессав мотт сона хьо!
- Тхона цаховчоа, хьаькъал дIа ца кхоачачоа, могам боацачоа яхь ма лаца Iа тхоца!
Акхарна ховр, акхар хьаькъал накъадаргда.
- Зуга, хьа бIаргаш сийрда да - дайнар шаьра дувц Iа, хьа хьаькъал кIоарга да - дайнар нийса доашх Iа.
Боккхача наха бераш дIадугаш хьаькъал луш хиннад цу хана: «Шоашта туг тохе - батах хIама хьекхе делакъажалаш, шоашта сардам боаккхе, яппар йой - юха баркал аьле, ловца баккхалаш, шоашта хIама тохе - цар хьатехача маьженах барт баккхалаш.
Хьаькъал кIоарга дар укхан, денал чIоагIа дар, дог дийла дар.
Ер алхха гIалгIай мехка-да хинна Iацар, ер-м ерригача Шинфордаюкъе доал де хьаькъал а денал а долаш саг вар.
Тайпаша шоай Iовдалвар юхатох, хьаькъал долаш вар хьалхавоаккх.
Пословицы
1овдалчо цхьан дешаца х1алакду ше мел даь дика х1ама, хьаькъал долчо цхьан дешаца тоаду шийгара мел даьнна г1алаташ.
Дурак одним словом перечеркивает все хорошее, что сделал; умный же, наоборот – одним словом исправляет все свои ошибки.
1овдалча наха хьаькъал – йист ца хилар да.
Ум дурака – в молчании.
1овдалча наха хьаькъал делкъал т1ехьаг1а дийкъад.
Между дураками ум распределяли после обеда.
1овдала вале а, дийшар хьаькъал долаш хет.
И дурак кажется умником, если он учился.
1ай оасара ахац, доацачунгара хьаькъал лехац.
Зимою не ходят не прополку, ума не ищут, у кого его нет.
Шийна дукхаг1а везачоа Даллас дукхаг1а хьаькъал деннад.
Бог Дяла дает больше ума своему любимцу.
Ший ди шийна хар – доккхаг1а дола хьаькъал да.
Большая наука – знать себе подлинную цену.
Ши 1овдал в1ашаг1тохарах, царех хьаькъал дола ца1 хургвац; хьаькъал дола ши саг в1ашаг1техача, царех кхоъ хул.
Из двух дураков не сделаешь одного умного; а из двух умных получается трое.
Ч1оаг1а аьлча, кхераве аьлча санна хеташ; шортига аьлча, зовзала яхаш санна хеташ; в1алла ца оалаш 1ийча, 1овдала хеташ; аьлча, хьаькъал долаш хила г1ерташ санна хеташ… хул цхьавар.
Иным кажется: громко кто-то сказал – напугать хочет; тихо сказал – трусит; промолчал – дурак; высказался – умника корчит.
Ц1аьрмата саг ахчанца эшавергва, хьаькъал дола саг хьаькъалца мара эшавергвац.
Жадного можно одолеть деньгами, а умного только ум одолеет.
Хаькъал ца хилча, ираз пайданна дац; ираз ца хилча, хьаькъал а пайданна дац.
Счастье без ума – не счастье, ум без счастья – не ум.
Хьаькъал долчунца дагавала, 1овдалча сагах гаьнавала.
С умным советуйся, дурака избегай.
Хьаькъал долча моастаг1чох цкъа лорале, хьаькъала гаьна воацача доттаг1ачох иттаза лорале.
Умного врага остерегайся один раз, а от недалекого друга – десятки раз.
Хьаькъал долча денал хул, хьаькъали денали долча сий а хул.
Где ум, там и мужество, а где ум да мужество, там и честь.
Хьаькъал долаш ва, аьле, сонта ма вала; майра ва, аьле, кура ма вала.
Посчитав себя умным, не становись чванливым; посчитав себя храбрым, не стань горделивым.
Хьаькъал дола саг сонта хургвац.
Умный человек не будет чванливым.
Хьаькъал дола саг – сатоха саг.
Умный человек – сдержанный человек.
Хьаькъал дола саг вовза хала да, 1овдал йистхуллашехьа вовз.
Умного не сразу узнаешь, а дурака – по первым же его словам.
Хьаькъал дола ка ший 1улах ара а ийкха, кхыча 1ула эккхаргбац.
Разумный баран не выскочит из своего стада и не запрыгнет в чужое.
Хьаькъал Далла хьа ца делча, кхычахьара из эцаргдац.
Если бог Дяла ума не дал, то ниоткуда его не возьмешь.
Хий долчара мара эцац, хьаькъал долчунгара мара эцац.
Воду берут там, где она есть; ум у того, у кого он есть.
Хабарашта т1ера воаца 1овдал хьаькъал долаш хийтав.
Молчаливого дурака приняли за умника.
Сихал – 1овдал, сабар – кхетам (хьаькъал).
Несдержанность – глупость, сдержанность – разумность (ум).
Рузкъанца е хьаькъал а эхь-эздел а эцалургдац.
Богатством ума, чести и благородства не купишь.
Рузкъа – делкъелца, хьаькъал – валлалца.
Богатство – до обеда, ум – до кончины.
Лампо ц1а сийрдадоаккхаш санна дешаро хьаькъал ирду.
Как лампа освещает дом, так учение обостряет ум.
Лакха кий тилларах хьаькъал т1акхетац.
Высокая папаха ума не добавляет.
Лайси дийттача, ц1и йоккхаг1а хул; дийшача, саг хьаькъал долашаг1а хул.
Мехи раздувают огонь; ученье развивает ум.
Къона волаш ца хинна хьаькъал къавелча (модж к1айеннар аьнна) хиннадац.
Не было ума в молодости, так и к старости (к седине) не прибавится.
Китай мехка вахий а хьаькъал хьаэца.
Хоть в Китай поезжай, но ума прибавляй.
Йоархш лакх яр аьнна, баа сом хилац: модж й1аьха яр аьнна, хьаькъал совнаг1а хилац.
Сорняк вырастает высоким, да плодов на нем не бывает; борода отрастает длинной, да ума она не прибавляет.
З1амаг1чун низ дукхаг1а бале а хьаькъал к1езигаг1а да, воккхаг1чун низ к1езигаг1а бале а хьаькъал дукхаг1а да.
У молодого сил больше, да ума меньше; у старшего сил поменьше, но ума куда больше.
Жена юкъе лийнар 1овдала хул, наха юкъе лийнар хьаькъал долаш хул.
Кто живет среди овец – глупеет, а кто среди людей – умнеет.
Дикача говро дика баьре лехав, хьаькъал долча йо1о дика ц1енда лехав.
Добрый конь хорошего седока нашел; умная девушка пригожего жениха нашла.
Дешара ма1ан хьаькъал да, хьаькъала ма1ан сабар да, сабара ма1ан ялсамалан д1оаг1а да.
Смысл учебы в уме, смысл ума в воздержанности, смысл воздержанности – это ключ от рая.
Дешар – хьаькъал ирдеш бола ков ба.
Учение – напильник для заточки ума.
Дег1-кеп йолаш вар аьнна пайда бац, хьаькъал долаш веце.
Нет проку от внушительной внешности, коли ума недостает.
Дег1аца низ болаш вар цхьаннех котвоал, хьаькъал долаш вар иттанех котвоал.
Сильный телом побеждает одного, сильный умом побеждает десятерых.
Дег1 – пилалла, хьаькъал – хьазалгалла.
Телом – слон, умом – пташка.
Гаъ шерадар аьнна хилац ды дика, корта боккха бар аьнна хилац саг хьаькъал долаш.
Конь хорошим бывает не потому, что у него круп широкий, а человек умным – не потому, что у него голова большая.
Озвучки
Нет озвучек.